Klauzule zmiennego oprocentowania w umowach bankowych z konsumentami

Stale wędruje w górę poprzeczka wyznaczająca poziom trudności, jakiemu muszą sprostać banki (i parabanki) przy konstruowaniu   mechanizmów umownych, w oparciu o które w umowach  z konsumentami funkcjonują zmienne stopy oprocentowania depozytów bądź kredytów. 

Niektóre z często spotykanych elementów klauzul zmiennego oprocentowania w umowach z konsumentami, które jeszcze rok temu wydawały się nienaganne z punktu widzenia ochrony konsumentów (i do teraz są powszechnie wpisywane we wzorcach umów stosowanych przez banki), dziś już widnieją jako abuzywne w Rejestrze Klauzul Niedozwolonych prowadzonym przez Prezesa UOKiK.

Pełna transparentność i przewidywalność dla klienta banku – to kierunki, w jakich zgodnie z orzecznictwem SOKiK i polityką ochrony konsumentów, będą zmierzać standardy prawne przy wprowadzaniu do umów bankowych zmiennego oprocentowania.

Już teraz można podsumować, że klauzula w umowach bankowych wysokośc oprocentowania może ulec zmianie” odchodzi do lamusa. Zainteresowanych szczegółami (w tym głowiących się przy redagowaniu wzorców umów bankowych) zapraszam do dalszej lektury.

Dla przykładu – na mocy wyroku Sądu Okręgowego Warszawie XVII Wydział  – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 9 kwietnia 2010r., sygn. akt XVII AmC 959/09, utrzymanym w mocy w toku instancji wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27 października 2010 r. (VI Wydział Cywilny – sygn. akt VI ACa 775/10) [następnie zapadło w sprawie Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 2011 r. (Izba Cywilna – sygn. akt ICSK 310/11) o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania]dnia 11 kwietnia 2012r. została wpisana do Rejestru Klauzul Niedozwolonych prowadzonych przez Prezesa UOKiK pod pozycją 3016 taka, na pozór „niewinna”, klauzula zmiennego oprocentowania stosowana przez Bank Spółdzielczy Barlinku:

„Kredyt oprocentowany jest według zmiennej stopy procentowej obowiązującej w okresach, które naliczane są odsetki. Wysokość ustalonego oprocentowania może ulec zmianie w przypadku zmiany o co najmniej 0,25 punktu procentowego jednego z niżej wymienionych czynników

1/ stawek WIBOR

2/ stopy procentowej bonów skarbowych 52-tygodniowych

3/ stopy redyskonta weksli NBP

4/ stopy procentowej kredytu lombardowego NBP

5/ wysokości stopy rezerw obowiązkowych

Zmiana wysokości oprocentowania następuje z dniem wejścia w życie w bankach Uchwały Zarządu Banku zmieniającej wysokość stopy procentowej”

Abuzywności tej klauzuli sądy dopatrzyły się nie w doborze zastosowanych przesłanek zmiany oprocentowania (gdyż wszystkie z nich w mniejszym lub większym stopniu spełniają wymóg transparentności, uchwytności i dostępności z publicznego źródła informacji), lecz w swobodnej uznaniowości banku czy w przypadku gdy wystąpiła zmiana jednego ze wskazanych parametrów (o co najmniej 0,25 punktu procentowego) w ogóle dokonać korekty stopy oprocentowania, a przede wszystkim w swobodzie przyznanej bankowi co do jednostronnego określenia, w jakiej skali dokonać tej korekty (brak ustalenia proporcji pomiędzy zmianą indeksu referencyjnego a wielkością zmiany stopy procentowej).

WSKAŹNIKI REFERENCYJNE

Stosunkowo nowa w polskim prawie definicja stopy/ indeksu referencyjnego nie jest jeszcze ugruntowana i jednolita. Dla przykładu można wskazać na sygnalizowaną w doktrynie możliwość, że polski ustawodawca w art. 5 pkt 9 ustawy z dnia 12 maja 2011r. o kredycie konsumenckim zbyt wąsko zdefiniował stopę referencyjną wyłącznie jako stopę oprocentowania służącą za podstawę ustalenia oprocentowania kredytu odnoszącą się do minimalnego oprocentowania podstawowych operacji otwartego rynku prowadzonych przez Narodowy Bank Polski, ustalana przez Radę Polityki Pieniężnej, ogłaszaną w Dzienniku Urzędowym Narodowego Banku Polskiego – zwłaszcza na tle implementowanej tą ustawą dyrektywy 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008r.  w sprawie umów o kredyt konsumencki, w której definicji stopy referencyjnej w ogóle nie zamieszczono. Wątpliwości powstają zwłaszcza na tle szerokiej definicji bazowej stopy procentowej w treści dyrektywy 2007/64/WE z dnia 13 listopada 2007r. w sprawie usług płatniczych w ramach rynku wewnętrznego, zaimplementowanej do polskiego prawa w art. 2 pkt 2) ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych (tu: stopa procentowa pochodzącą z publicznie dostępnego źródła, która może być zweryfikowana przez obie strony umowy o świadczenie usług płatniczych).

W tym stanie rzeczy, należałoby rekomendować praktyce bankowej taki dobór wskaźników referencyjnych stosowanych w klauzulach zmiennego oprocentowania, który konsekwentnie będzie bazował na pełnej publicznej dostępności informacji o notowaniach danego wskaźnika. W doktrynie padły głosy, aczkolwiek nie do końca stanowcze, że wymóg ten spełniają także stawki na międzybankowym rynku pieniężnym (WIBOR, LIBOR, EURIBOR).

Należy uznać, że rodzajowo ma to być stopa procentowa.

Wysoce wskazane jest, żeby w treści umowy (od strony redakcyjnej – np. w formie przypisu) w sposób przystępny i zrozumiały wyjaśnić konsumentowi specyfikę danego wskaźnika (przez jaki organ publikowany, od czego zależny), wskazać gdzie konsument może na bieżąco zapoznawać się z tym wskaźnikiem. Wymagane jest doprecyzowanie, że chodzi na przykład o WIBOR 3M. Nie można poprzestać na rodzajowym wskazaniu „WIBOR”.

Niedopuszczalne jest zamieszczanie w umowach z konsumentami takich probierzy i przesłanek dokonania zmiany zmiennej stopy oprocentowania, jak „koszt funkcjonowania produktu”, „wewnętrzne koszty funkcjonowania banku”, itp.

KONIECZNE jest określenie w klauzuli zmiennego oprocentowania tzw. czasowych przedziałów sprawdzania danego indeksu referencyjnego, to znaczy interwałów czasowych, w jakich Bank dokonuje obserwacji wahań indeksu i oblicza średnią zmiany indeksu w tym okresie.

Równocześnie należy określić progową wysokość uśrednionej zmiany indeksu w tak oznaczonym przedziale czasowym, której osiągnięcie przez dany wskaźnik w tym okresie spowoduje automatyczne dostosowanie zmiennej stopy oprocentowania dla danej umowy. Należy przy tym zaznaczyć, że dostosowanie takie następuje zarówno w razie gdy wysokość progowa uśrednionej zmiany indeksu w oznaczonym przedziale czasowym dotyczy wzrostu jak i spadku tego indeksu referencyjnego.

Wreszcie, należy w sposób przystępny i zrozumiały podać bezwzględnie obowiązujący algorytm, w jaki zmiana indeksu referencyjnego wpływa na zmianę zmiennej stopy oprocentowania w umowie bankowej, względnie podać że stopa procentowa ulega zmianie o taki sam wskaźnik procentowy, w jakim nastąpiła uśredniona zmiany indeksu w tak oznaczonym przedziale czasowym. Klauzula musi być tak sformułowana, aby przeciętny konsument mógł samodzielnie odtworzyć czy też zweryfikować operację matematyczną odzwierciedlającą sprzężenie indeksu referencyjnego z wielkością zmiennej stopy procentowej w umowie.

Wysoce wskazane jest doprecyzowanie w umowie, po upływie jakiego czasu od upływu danego czasowego przedziału sprawdzania indeksu przez bank następuje automatyczne dostosowanie zmiennej stopy procentowej w umowie, co ma zapobiec sytuacjom, w których konsument pozostaje w niepewności, w jakim horyzoncie czasowym nastąpi dostosowanie zmiennej stopy procentowej do zmiany indeksu referencyjnego (np. na jego korzyść).              

Występują bardzo poważne trudności praktyczne w stosowaniu klauzuli zmiennego oprocentowania opartej na więcej niż jednym indeksie referencyjnym. Wówczas konieczne jest bowiem wprowadzenie do treści umowy dodatkowego algorytmu pozwalającego uśrednić w czasowym przedziale sprawdzania wahania obydwu tych indeksów i dopiero tak wyliczona średnia (niejako średnia ważona) stanowi właściwy od strony funkcjonalnej wskaźnik referencyjny dla dostosowania zmiennej stopy procentowej dla umowy. Optymalnym i najefektywniejszym rozwiązaniem jest sprzężenie zmiennej stopy oprocentowania z jednym wybranym wskaźnikiem referencyjnym.

AUTOMATYZM I SYMETRIA MECHANIZMU ZMIANY ODSETEK 

Przy posługiwaniu się stopami referencyjnymi niedopuszczalne jest, z punktu widzenia szczególnej ochrony kontrahenta banku będącego konsumentem, posługiwanie się jakąkolwiek uznaniowością banku w zakresie podejmowania decyzji, czy zareagować, czy też nie, na zmianę indeksu referencyjnego poprzez dostosowanie zmiennej stopy oprocentowania. Z tego punktu widzenia niedopuszczalne będą wszelkie postanowienia w treści umowy odpowiadające klauzuli „wysokość oprocentowania może ulec zmianie (…)”.

Dostosowanie zmiennej stopy procentowej powinno następować na zasadzie automatycznego mechanizmu w każdym wypadku, w którym uśredniona zmiana obranego indeksu referencyjnego w oznaczonym czasowym przedziale  sprawdzania osiągnie/ przekroczy określony w umowie próg zmiany.

Należy w umowie przewidzieć, że bank każdorazowo i bez zbędnej zwłoki informuje klienta o nastąpieniu zmiany stopy oprocentowanie podyktowanej wystąpieniem zmiany indeksu referencyjnego w czasowym przedziale sprawdzania, osiągającej w tym okresie średnią wielkość progową określoną w umowie. Z ostrożności należaloby powiadomić o tym klienta na piśmie.  

Tak skonstruowany mechanizm dostosowywania zmiennej stopy procentowej do wahań indeksu referencyjnego musi zachować symetryczność na płaszczyźnie wyważenia interesów stron i rozłożenia pomiędzy strony ryzyka wahań indeksu referencyjnego, to znaczy musi zadziałać zarówno w przypadku wahań indeksu referencyjnego zarówno w górę jak i w dół.  

Korzyścią dla Banku, płynącą z pełnego wdrożenia wszystkich powyższych wytycznych w zakresie konstruowania klauzul zmiennego oprocentowania w oparciu o stopę/ indeks referencyjny, jest  możliwość zrezygnowania z przyznawania klientowi uprawnienia do wypowiedzenia umowy, w wypadku gdy nie akceptuje on zmiany stopy oprocentowania podyktowanej wystąpieniem zmiany indeksu referencyjnego.

Śledź odpowiedzi dzięki RSS 2.0

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *